Wat is schizofrenie?
Schizofrenie is een ernstige ziekte. Eén op de 125 mensen krijgt het. Per jaar wordt het bij zo’n 3.000 mensen vastgesteld. Wie met schizofrenie te maken krijgt, merkt dat zijn of haar hele bestaan op de kop wordt gezet. Familie, vrienden en collega’s zien dat hun relatie tot de persoon met schizofrenie ingrijpend verandert. Schizofrenie is niet te genezen. Schizofrenie leren accepteren is wel de grootste uitdaging. Niet alleen door de zieke zelf, maar ook door de omgeving. Ook met schizofrenie heeft het leven inhoud en zin, al gaat het dwars tegen de heersende moraal in dat alleen wie gezond is, mee mag doen.
Wat is schizofrenie niet?
Schizofrenie betekent niet dat je een gespleten geest hebt, zodat je uit meerdere persoonlijkheden zou bestaan. Dit hardnekkige misverstand vindt zijn oorsprong in het woord schizofrenie zelf, een verzonnen Grieks woord. De Zwitserse psychiater Bleuler schreef in 1911 een leerboek over de klachten van een ziektebeeld wat tot dat toe ‘vroegtijdige dementie’ werd genoemd. Hij gaf er een nieuwe naam aan door de Griekse woorden voor ‘splijten’ en ‘verstand’ samen te voegen tot het gekunstelde woord schizofrenie.
Het woord schizofrenie duikt steeds vaker op in het gewone spraakgebruik, om iets totaal anders aan te duiden, zoals besluiteloosheid. (‘Ik voel mij een beetje schizofreen over die beslissing’). Dit is een vorm van taalvervuiling.
Wat is schizofrenie wel?
Schizofrenie is een verzamelnaam voor meerdere ziektebeelden. Een verwarde zwerver kan schizofrenie hebben, maar evengoed de persoon die tot dan toe functioneerde in gezin, baan en maatschappij, maar bij wie het gewone leven langzaamaan verdampt is in een stil en teruggetrokken bestaan.
Schizofrenie is vooral te herkennen aan de positieve en negatieve symptomen. Positief: dat wat er wel is en niet zou moeten zijn. Hiermee worden psychosen bedoeld.
Negatief: dat wat er niet is en wel zou moeten zijn. Dit duidt op gebrek aan vaardigheden in de omgang met de ander en in de communicatie. Ook een belangrijke aanwijzing is desorganisatie: het gedrag is verstoord in praten, denken en emoties. Tenslotte kan de stemming (affectiviteit) verstoord zijn.
Niet iedereen die schizofrenie heeft, krijgt psychoses. Vooral mensen met de zgn. negatieve klachten hoeven geen psychose te krijgen. Zij zijn mensen bij wie het leven sluipenderwijs verschraalt.
Wat is een psychose?
Wanneer je in een andere werkelijkheid raakt, die alleen voor jou echt en authentiek is. Er is geen sprake van ‘alsof’, je beleeft het werkelijk zo. Er zijn wanen en hallucinaties. Bij wanen is er een stoornis in het denken. Je krijgt overtuigingen die niet kloppen met de werkelijkheid. Bij een hallucinatie verandert je waarneming. Zo zie je dingen die er niet zijn, of hoor je stemmen en geluiden die niet bestaan. Ook kun je dingen voelen die er niet zijn, of proeven, of ruiken. Hallucinaties met ogen en oren komen het meest voor. Bevelshallucinaties kunnen heel angstaanjagend zijn. Zij geven soms ‘opdracht’ tot zelfmoord, of brandstichting, of vloeken.
Een psychose kan een paar uur aanhouden, of een dag, of een paar weken. Sommige duren een leven lang. Vooral een eerste psychose kan lastig vast te stellen zijn, omdat de omgeving aanvankelijk niet begrijpt dat je in een andere werkelijkheid bent en probeert met argumenten jou op andere gedachten te brengen. Het begin van een psychose is vooral slecht herkenbaar als het sluipenderwijs ontstaat.
Hoe ontstaat schizofrenie?
Schizofrenie is een in aanleg aanwezige ziekte die zich door omstandigheden kan activeren. Dat kan al op jonge leeftijd, maar vaker openbaart de ziekte zich voor het eerst in de adolescentie. Meestal gebeurt dat op een knooppunt in het leven zoals het begin van een studie, waarbij eisen aan de jongere worden gesteld die tot dan toe niet van hem of haar gevraagd werden. Hoewel veel jongeren in de adolescentie een beetje in de war zijn en zich het hoofd breken over hun identiteit, zie je bij iemand met schizofrenie bizar gedrag ontstaan dat ver buiten het normale ligt. Dat abnormale gedrag noemt men desorganisatie. Ook kun je een eenmalige psychose krijgen. Vaker echter krijg je last van terugkerende psychoses.
Schizofrenie kan zich ook veel later in het leven voordoen. Ook wanneer men veertig of vijftig is. Deze mensen hebben vaak een paranoïde vorm van schizofrenie; zij hebben een systeem van voornamelijk achterdochtige wanen in hun hoofd.
Mannen en vrouwen krijgen schizofrenie in gelijke mate. Het komt in de westerse wereld even vaak voor als elders. Het laatste woord over het ontstaan van schizofrenie is nog niet gesproken. (Hersen)onderzoek is in volle gang.
Wat kun je zelf doen?
Schizofrenie is niet te genezen. Wie aanleg heeft voor deze ziekte blijft die aanleg levenslang houden. Zorg dat je een behandelaar hebt. Slik je medicijnen als die voorgeschreven zijn. Bij grote veranderingen niet zomaar beslissingen nemen. Rust en regelmaat in je leven zijn van levensbelang. Eventueel een beschutte omgeving voor wonen en werken zoeken met hulp van je behandelaar en/of je omgeving.
Medicijnen
Bij psychose worden antipsychotica voorgeschreven. Dit soort medicijnen bestaat sinds 1954. Voordien was je aangewezen op langdurige opnames met veel persoonlijke beperkingen. Dit soort medicijnen zoals bijvoorbeeld Haldol, kan nogal wat bijwerkingen hebben. De nieuwere middelen zoals Risperdal of Zyprexa hebben die in veel mindere mate. Nadeel is dat men hiervan weer snel dik wordt, wat soms zelfs kan leiden tot ouderdomssuikerziekte (diabetes type 2).
De toediening kan tegenwoordig op verschillende manieren. Er zijn sneloplossende tabletten, gewone tabletten en injecties die langere tijd werken. Dit laatste noemt men een depot.
Medicijnen veranderen je karakter niet. Je raakt er niet aan verslaafd, tenzij het niet kúnnen stoppen een verslaving genoemd moet worden. Dat is oneerlijk, want je hebt geen keus. Bij een verslaving heb je steeds meer nodig om hetzelfde effect te bereiken. Bij een antipsychoticum kun je jaren met een bepaalde dosering toe, als je eenmaal goed bent ingesteld.
Naastbetrokkenen
Wanneer een ouder, kind, broer, zus of partner de diagnose schizofrenie krijgt, is dat een hele schrik. Vaak is er ook sprake van opluchting omdat het onmogelijke of bizarre gedrag van de geliefde nu eindelijk een naam heeft, en je nu gericht hulp kunt zoeken en krijgen.
OptiMent, onderdeel van Eleos biedt een cursus aan voor naastbetrokkenen (Cursus Familieleden van mensen met schizofrenie), die één keer per jaar gedurende een aantal weken gegeven wordt. Deze cursus draait elk jaar op verschillende locaties. Er is ook veel plaats voor het delen met elkaar. Niet zelden blijft zo’n groep als zelfhulpgroep verdergaan. Belangrijke vragen komen aan de orde. ’Ik wil wel wat voor mijn broer doen, maar ik ervaar hem vooral als een enorme last.’ ‘Wat gebeurt er met mijn zus als onze ouders overleden zijn?’ ‘Hoe kan ik het thuis leefbaar houden met een schizofrene partner?’ Uiteindelijk gaan al deze vragen over acceptatie.
Schizofrenie en je geloofsleven
Schizofrenie kan een zware wissel op je geloofsleven trekken. Waarom ben je behept met een ziekte die je leven ernstig ontregelt en die ook nog eens levenslang duurt? Lijden heeft niet altijd zin. Is God wel bij de lijdende mens? Bij Eleos zeggen ze daarop volmondig ‘ja’. Dat is ook uitgangspunt bij de behandeling.
Wat het nog extra moeilijk maakt is de aanname van bezetenheid zoals die in de Bijbelse tijd voorkwam. Psychoses kunnen angstaanjagend zijn en daarom denkt men aan bezetenheid. Belangrijk is om pathologie (de leer van ziekten) en de Bijbel uit elkaar te trekken. Je kunt niet achterom kijken en mensen in de Bijbel met psychiatrische stickertjes van nu beplakken. Waar iemand met schizofrenie het meeste aan heeft, is acceptatie. Ook schizofrenie hoort bij de gebroken werkelijkheid, net als hartritmestoornissen of diabetes. Het leven is niet maakbaar. Dit is het leven wat God je geeft. Het is goed genoeg en niet minder waardevol. Genoeg voor jou en genoeg voor de ander.
Behandeling/zorgaanbod van Eleos
Diagnose
Een arts (psychiater) kijkt waar je last van hebt. Zo mogelijk wordt de omgeving, zoals gezin, school en werk hierbij betrokken. De psychiater probeert hierbij zo goed mogelijk verbanden te zien. Dat resulteert in een beschrijvende diagnose. Het vaststellen van de diagnose kan bijzonder ingewikkeld zijn.
Behandeling
Eleos biedt een op maat gesneden behandeling. Er is ambulante zorg, waarbij individuele gesprekken of (groeps)therapieën mogelijk zijn. Dagklinische behandeling betekent dat je thuis woont maar overdag bij Eleos behandeld wordt. Kortdurende opnames tot maximaal zes maanden zijn ook mogelijk, de klinische behandeling. Ook heeft Eleos voorzieningen voor beschermd wonen en werken.
De afdeling dienstverlening van OptiMent, (onderdeel van Eleos) kan ook helpen om mantelzorg op te bouwen rond degene met schizofrenie. Er wordt gedurende in eerste instantie een jaar, een groep van acht à tien mensen gevormd, bijvoorbeeld vanuit de kerkelijke gemeente. Eén keer per week onderneemt iemand uit deze groep wat naar vermogen. De één gaat met de schizofrene persoon zwemmen, de ander stuurt een kaartje of belt op. Je noemt dit psychosociale mantelzorg.
Verder lezen
- Rob Baetens, Een regenbui van tranen. Uitg. Clavis, Amsterdam, 2001.
- R.D. Burke, Als de muziek zwijgt. Een reis door de schizofrenie. Uitg. Westland, Schoten, 1995.
- D. Kayser, Herinneringen in de Toekomst, een perspectief voor rouw na zelfdoding. Uitg. Elsevier/De Tijdstroom, Utrecht, 2001.
- Dr. John Cutting en Anne Charlish, Schizofrenie. Het begrijpen van en omgaan met de ziekte. Uitg. Het Spectrum BV, Utrecht, 1997.
- Yvonne Keuls, Meneer en mevrouw zijn gek. Uitg. Ambo, Baarn, 1992.
- Monica Kooy, Met mij is niets aan de hand. Leven met een psychotische partner. Uitg. De Toorts, Haarlem, 1992.
- E.S.P.P. Pieters, Wat schizofrenie met je doet. Uitg. Boekencentrum, Zoetermeer, 2004.
- G. Silver, Onbekende huisgenoten, verhalen over schizofrene mensen. Uitg. Callenbach, Baarn, 1996.
Links
