burnout

Wat is burnout?

Bij werk kan men allerlei gedachten hebben. Het kan zijn: een noodzakelijk kwaad, een mogelijkheid om te ontplooien, een afleiding van de dagelijkse sores of een manier om de kost te verdienen. Mensen met burnout hebben de ervaring dat het werk niet meer lukt, ze uitgeput zijn en het lukt niet meer om daarvan uit te rusten. Burnout is beeldspraak die gebruikt wordt om een psychische uitputtingstoestand te vergelijken met het uitdoven van een vuur: de mentale brandstof is uitgeput. Kenmerkend voor burnout is een lange ontstaansgeschiedenis van de klachten en een chronisch beloop van het ziekteproces. Er is een patroon aanwezig van te lang doorgaan met spanning en stress, ongezonde patronen en opgebrand zijn. Passende metaforen zijn: 'de rek is uit het elastiek', 'ik ben opgebrand' of 'de accu is leeg en laadt niet meer goed op'.
Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft zo’n 9% van de werkzame beroepsbevolking last van burnoutklachten. Vooral vrouwen in de hoogste beroepsgroepen hebben er last van. Van de vrouwen die hooggeschoolde ‘hoofdarbeid’ verrichten, kampt 15% met burnout klachten. Van de mannen heeft rond de 9% burnout klachten. Bij hen is er nauwelijks verschil tussen de onderscheiden beroepen. Niet alle indicaties van de klachten komen even vaak voor. Dat geldt zowel voor mannen als voor vrouwen. Zo zegt bijna één op de drie mannen zich minstens eens per maand aan het einde van de werkdag leeg te voelen. Eén op de negen geeft aan eens per maand of vaker door het werk emotioneel uitgeput te zijn. Eveneens één op de negen voelt zich ’s ochtends al moe bij de confrontatie met het werk.

Het is belangrijk om burnoutklachten serieus te nemen en er iets mee te doen. Professionele hulp kan nodig zijn, als klachten blijven bestaan. Klachten passend bij burnout kunnen sterk uiteenlopen. De klachten die opgesomd staan, zullen voor iedereen in meer en mindere mate herkenbaar zijn. Specifiek voor burnout is dat de klachten niet herstellen na een rustperiode, dat ze het werken onmogelijk maken en dat men buiten het werk ook niet meer functioneert. 

Er zijn een aantal gebieden te onderscheiden.

Gedrag

• prikkelbaarheid
• gemakkelijk uitvallen naar huisgenoten of kinderen
• veel roken of drinken
• onderpresteren
• te veel of te weinig eten
• terugtrekken uit sociale situaties

Gevoel 

• somberheid, overal tegenop zien 
• geen plezier meer in je werk 
• snel huilen 
• irritatie 
• gevoelens van frustratie 
• onberedeneerde angsten 
• hulpeloosheid/machteloosheid 
• moeite in verwerking van prikkels

Eigen lichaam/fysieke toestand

• lichamelijke vermoeidheid 
• sneller vermoeibaar
• slaapproblemen (piekeren, niet tot rust kunnen komen)
• niet meer kunnen ontspannen
• opgewondenheid
• hartkloppingen
• opgeblazen gevoel
• onrust
• gespannen spieren (nek, rug, benen)
• verminderde concentratie

Gedachten

• besluiteloosheid 
• continu piekeren     
• angstgedachten over eigen functioneren 
• negatieve gedachten 
• cynisme of distantie t.o.v. het werk

Relaties met anderen

• conflicten op het werk, met partner of kinderen
• terugtrekken uit sociale activiteiten
• steeds meer alleen doen

De ontdekking dat het gaat om burnoutklachten kan op uiteenlopende manieren worden gedaan. Er zijn mensen die 'knakken', van volledig functioneren uitkomen op totale uitputting 'niets meer kunnen'. Er zijn ook mensen die beginnen met ziekmelden met het idee dat ze na een week er weer bovenop zijn, maar die vervolgens toch maanden niet in staat zijn om te werken. Anderen beginnen snel weer met een aantal uren werk per dag, maar lukt het niet om weer volledig te re-integreren.

Een belangrijk kenmerk van burnout is dat het ontstaan van de klachten een proces is van jaren en dat de klachten een chronisch beloop hebben. Burnoutklachten kunnen niet enkel het gevolg zijn van stressvolle gebeurtenissen, maar stressvolle gebeurtenissen kunnen wel de druppel vormen die de emmer doet overlopen.

Hoe ontstaat burnout?

Over oorzaken van burnout is veel te zeggen. In de meeste theorieën wordt duidelijk dat het een complexe interactie is tussen werkomstandigheden, persoonlijkheid en de privé-situatie.

Met betrekking tot werkomstandigheden kunnen verschillende factoren stress en spanning geven:

• te veel werk/tijdsdruk
• weinig uitdaging
• weinig invloed kunnen uitoefenen op de inhoud van het werk
• weinig resultaat zien
• weinig waardering krijgen
• problemen met leidinggevenden
• conflicten of slechte verstandhoudingen
• slecht verlopende reorganisaties
• onduidelijke verantwoordelijkheden en bevoegdheden
• functie die te hoog gegrepen is
• bedreigend werkklimaat met ongewenste intimiteiten
• intimidatie/discriminatie

Bij burnout wordt er doorgaans over het betaalde werk gesproken. Dezelfde factoren kunnen echter ook worden onderscheiden in het kerkelijk werk, vrijwilligerswerk of het werk als huismoeder in een druk gezin. 

Hoe er wordt omgegaan met stressfactoren op het werk, hangt direct samen met hoe de persoon er in kwestie mee omgaat. Van een aantal eigenschappen is bekend, dat ze gevoelig maken voor uitputtingsklachten bij stress in werksituaties. 

• perfectionisme
• sterk verantwoordelijkheidsgevoel
• moeilijk nee kunnen zeggen
• weinig zelfvertrouwen
• de eigen grenzen niet kennen
• ambitieus
• behoefte zichzelf te bewijzen
• moeite met delegeren, neiging om zichzelf op te offeren
• boosheid en onvrede niet uiten maar inslikken
• niet goed kunnen plannen, de werkzaamheden overzien

Het gezinsleven, de vrijetijdsbesteding en de gezondheid kunnen enerzijds een buffer vormen voor het opvangen van een werkprobleem. Anderzijds kunnen privé omstandigheden zoals ingrijpende life-events (trouwen, verhuizen, kinderen krijgen), traumatische ervaringen, ziekte in familie of een langdurige verbouwing ook extra spanning geven die aanwezige werkstress verergert.

Wat kun je zelf doen?

Als het herkenbaar is dat het werk je niet meer loslaat en je lichaam steeds meer klachten rapporteert is het van belang om maatregelen te treffen. Burnout vraagt om een verandering in leefstijl. Soms lukt het om dat zelf aan te pakken, in andere gevallen is er professionele behandeling voor nodig.

Allereerst is het van belang om signalen van lichaam en hoofd serieus te nemen en maatregelen te treffen, d.w.z. niet doorgaan met de verwachting dat het mogelijk vanzelf overgaat.

• zorgen voor voldoende ontspanning naast het werk
• vinden van een goede balans tussen werk, kerkelijk werk en privé
• voldoende beweging
• nagaan waar spanningsbronnen liggen op het werk, onderzoeken of het werk bij je past
• investeren in goede relaties met vrienden, vragen of zij je er op willen attenderen als ze merken dat het niet goed gaat

Behandeling van burn-out

Indien burnoutklachten leiden tot langdurige ziekte is het belangrijk om hulp te zoeken. Professionele hulp kan ondersteuning bieden in klachtenreductie, reïntegratie in het arbeidsproces en in het voorkomen van terugval. Voor veel mensen is een het belangrijke stap om te gaan onderzoeken wat burnout heeft veroorzaakt - of daarin een essentiële rol heeft gespeeld – en om dit te veranderen.

Klachtreductie
In deze fase van therapie staat het registreren van het klachtniveau en het nemen van passende maatregelen centraal. Hierbij kunnen ontspanningsoefeningen worden gebruikt en is het van belang om de lichamelijke conditie op te bouwen. Van belang is een gezonde leefstijl met onder andere aandacht voor dag-nacht ritme, eetpatroon, koffie en alcoholgebruik.

Gedachten en klachten
Bij het onderzoek naar oorzaken is bekend dat ideeën en opvattingen een belangrijke rol spelen. Het karakter en de ervaringen van mensen zorgen ervoor dat zij opvattingen hebben over zichzelf, de wereld en de toekomst. Een aantal van deze opvattingen blijkt bij nader onderzoek contraproductief of zelfondermijnend in bepaalde situaties. Iemand kan denken: 'Als iemand iets op mijn werk heeft aan te merken, dan wordt duidelijk dat ik niet geschikt ben voor dit vak.' Dergelijke gedachten kunnen een factor zijn in het bovenmatig moeten presteren, wat tot uitputting kan leiden.

Het is van belang om onjuiste opvattingen te herkennen, om alternatieve opvattingen te produceren en om daarmee te oefenen in de praktijk.

Werksituatie
In de werksituatie is het van belang om risicofactoren in kaart te brengen. Met behulp van time-management dient er een realistische invulling gegeven te worden aan de feitelijke tijdsbesteding. Het kan van belang zijn om de functieomschrijving kritisch te bestuderen. Soms moet er gekeken worden of iemand op een lager of hoger niveau moet gaan werken. Een aantal specifieke vaardigheden moeten soms verder worden ontwikkeld:

• nee zeggen
• delegeren
• plannen
• aangeven niet gestoord te willen worden
• omgaan met storende telefoontjes en ‘binnenvallers’
• werkzaamheden ordenen
• kleine werkzaamheden direct afwerken
• afwerken van post
• vergadertechniek aanleren
• scholing voor specifieke werkzaamheden

Uit ervaringen blijkt dat veel strategieën, die op lange termijn stress veroorzaken, voortkomen uit een angst voor conflicten. Daar komt bij dat conflicten in werksituaties gemakkelijk kunnen ontstaan bij tegengestelde belangen in verschillende lagen van een bedrijf of op verschillende afdelingen. Vaardigheden om met conflicten te kunnen omgaan, zijn voor veel mensen helpend om spanningen te verminderen.

Bron:
Hoogduin, C.A.L., Schaufeli, W.B., Schaap, C.P.D.R. & Bakker, A.B. (2001). Behandelingsstrategieën bij burnout.

Burnout en je geloofsleven 

Burnout kan het leven van iemand op zijn kop zetten. Dat kan ook weerslag hebben op je geloofsleven. In eerste plaats is het mogelijk dat iemand moeite heeft om de klachten te accepteren. Er kan schuldgevoel naar God zijn, omdat iemand zijn ‘gewone’ taken niet meer kan vervullen en tekort schiet in werk en gezin.

In het geloofsleven kan eveneens een gevoel van afstandelijkheid optreden, 'het maakt allemaal niet meer uit, wat kan het me ook schelen'. Deze gevoelens van distantie zijn vergelijkbaar met de distantie die naar de werkplek kan worden ervaren. Van deze gedachten kan iemand schrikken, omdat het geloof altijd het belangrijkste voor iemand was. Er kan gedacht worden dat men het geloof kwijt is, of dat God iemand heeft losgelaten.

In de laatste plaats kan het geloof iets zijn wat ook nog moet. Mensen met burnoutklachten zijn zich vaak sterk bewust van alles wat ze nog moeten van zichzelf, wat als een druk ervaren wordt. Een gewoonte om dagelijks te bidden en uit de bijbel te lezen, kan onderdeel uitmaken van de berg waar iemand op een dag tegen op ziet.

Het is van belang om bij deze verschijnselen te beseffen dat de burnout ‘aan het woord is’, waardoor men dingen anders voelt en beleeft. Het is belangrijk om hier over te praten en te vragen om steun en gebed vanuit de omgeving. Er mag het vertrouwen zijn dat God mensen niet los laat in moeilijke tijden.

De geloofsbeleving kan ook een factor zijn bij het ontstaan van burnoutklachten. Christenen voelen zich verantwoordelijk. Niet alleen naar onze chefs en collega’s, maar ook naar God. Daar komt bij dat christenen vaak actief zijn in het kerkelijk leven: kerkenraad, huiskringen, evangelisatie, kerkelijke ontwikkelingen en zorg voor gemeenteleden. Veel mensen zijn bang om lui te zijn en durven niet te genieten, uit angst om zich bezig te houden met nutteloze bezigheden. Grenzen stellen is iets wat snel als egoïstisch wordt ervaren, tegenovergesteld aan de dienstbaarheid uit de Bijbel. Conflicten worden niet uitgesproken, men houdt veel voor zich of het wordt ‘met de mantel der liefde bedekt’. Een belangrijk gevolg van niet uitspreken, is dat ongenoegens blijven bestaan en vaak nog groter worden.

Over deze thema’s is veel te zeggen. Het kan verhelderend zijn om hier over te praten binnen de kerkelijke gemeente of met ambtsdragers.

Enkele handreikingen die in deze gesprekken aan de orde kunnen komen:

• God heeft de zevende dag als rustdag geschapen en is onderdeel van de tien geboden. Denk ook aan de instelling van het jubeljaar. God gebiedt de mensen dingen die goed voor de mens zijn en waarmee we Hem kunnen dienen.
• God heeft werken als een essentieel element van de mens gemaakt. Arbeiden maakt dan ook deel uit van zowel het paradijs, als van het leven na de zondeval en nu. Het werken zelf is geen gevolg van de zondeval, wel zijn de omstandigheden ernstig verslechterd: werken is een weerbarstige klus geworden.
• God vraagt van ons geen bovenmatige prestaties, we mogen juist bij Hem uitrusten. We hoeven en kunnen onze genade niet te verdienen. 

Tips voor naastbetrokkenen

Het is vaak niet gemakkelijk om een partner of familielid te hebben met burnout. In de aanloop naar het ziekmelden is het van belang om de eigen grenzen te herkennen. Als ook de naastbetrokkene over grenzen heengaat, zijn er na verloop van tijd twee of meer mensen met burnoutklachten. Het is van belang om wensen en behoeften te blijven uiten, het inslikken hiervan kan op termijn ook problematisch worden. Regelmatig komt het voor dat naast burnoutklachten er ook relatieproblemen ontstaan.

Uiteraard is het ook van belang om de betrokkene te confronteren met zichtbare signalen en te stimuleren om hulp te zoeken. Helaas is de ervaring dat het soms mis gaat, voor er motivatie voor verandering is.

Zorgaanbod Eleos

Eleos biedt zowel individuele behandeling als groepsbehandeling voor burnoutklachten. In de behandeling is herkenning voor identiteitsgebonden problemen en kunnen geloofsaspecten aan de orde komen. Soms is er na de behandeling die specifiek gericht is op burnout nog een vervolgbehandeling nodig. Bijvoorbeeld een behandeling gericht op assertiviteit, op ‘gezond denken’, op relatie- of gezinsproblematiek of op het patroon van persoonlijk reageren. lees verder over behandelingen

Verder lezen

• Eclips (2002) Adrian Verbree, uitgeverij de Vuurbaak.
• Wat burnout met je doet (2003), Pieter Dingemanse, Boekencentrum.
• Grenzen (2000), Henry Cloud en John Townsend, Johannes Multimedia.
• De lessen van burn-out (2005), Annegreet van Bergen, uitgeverij Het Spectrum.

Links

• www.nuevenniet.com
  onder andere informatie over stress,  ontspanningsoefeningen, een stress-0-meter en een uitgebreide boekenlijst
• www.psychowijzer.nl
• www.burnout.startpagina.nl