Wat is een persoonlijkheidsstoornis?
Ieder mens heeft bepaalde persoonlijkheidskenmerken of karaktertrekken. Dat zijn min of meer vaste patronen van gedrag, denken en voelen die in veel situaties herkenbaar zijn. Dergelijke patronen zijn dikwijls vroeg in het leven al zichtbaar en worden meestal toegeschreven aan een combinatie van temperament en omgevingsfactoren. Wanneer er daarbij sprake is van starheid of gemis aan flexibiliteit waardoor de persoonlijkheidstrekken niet meer aangepast zijn aan de situatie of aan de omgeving, is er sprake van een persoonlijkheidsstoornis. Het is van belang om hierbij te bedenken dat er geen duidelijke grens gesteld kan worden tussen wat normaal en wat gestoord genoemd moet worden. Dit wordt mede bepaald door de vraag wat verwacht wordt van iemand binnen de cultuur waar die persoon uit komt. Persoonlijkheidsproblematiek is meestal langdurig en kan zowel bij de persoon zelf, als bij de omgeving veel lijden veroorzaken.
Van een persoonlijkheidsstoornis wordt gesproken wanneer iemand ten gevolge van zijn persoonlijke eigenschappen niet redelijk kan functioneren in verschillende sociale situaties. Denk bij dit laatste aan familie- en vriendschappelijke relaties en aan werk of studie. Dit ‘niet functioneren’ heeft te maken met de manier waarop iemand denkt over zichzelf en de wereld om hem heen en hoe hij omgaat met zijn emoties en impulsen. Voor het stellen van die diagnose ‘persoonlijkheidsstoornis’ is het nodig dat iemand de volwassen leeftijd bereikt heeft en dat het patroon van niet-functioneren zich al lange tijd en op dezelfde manier voordoet.
Er zijn drie hoofdgroepen van persoonlijkheidsstoornissen:
- Mensen die meestal een geïsoleerd en teruggetrokken bestaan leiden en vaak vreemd en zonderling gedrag vertonen. Onder deze groep vallen de paranoïde, de schizoïde en de schizotypische persoonlijkheidsstoornis.
- Mensen die vaak grillig en emotioneel reageren op de dingen die gebeuren en op de mensen om hen heen. Daardoor komen ze vaak nogal op de voorgrond te staan. Door de omgeving worden deze mensen vaak als moeilijk ervaren. In deze groep vind je de mensen met een antisociale, borderline, theatrale of narcistische persoonlijkheidsstoornis.
- Mensen die overmatig angstig en onzeker door het leven gaan. Ze zijn vaak geremd en geneigd zich aan te passen aan anderen. Onder deze groep vallen de ontwijkende, de afhankelijke en de obsessieve-compulsieve (dwangmatige) persoonlijkheidsstoornis.
Hoe ontstaat een persoonlijkheidsstoornis?
De vraag naar dé oorzaak van iemands persoonlijkheidsstoornis kan moeilijk worden beantwoord. In het algemeen kun je zeggen dat het altijd gaat om een combinatie en samenspel van factoren. Naar het ontstaan van deze stoornissen wordt veel onderzoek gedaan. Uit deze onderzoeken blijkt dat voor een belangrijk deel (ongeveer de helft) iemands aanleg bepaalt hoe hij omgaat met zijn gevoel en op welke manier zijn gedachtevorming verloopt. De andere helft wordt bepaald door omgevingsfactoren. Hierbij kan gedacht worden aan moeilijke dingen die iemand meemaakt in de kinderjaren, maar ook aan maatschappelijke en culturele factoren.
De wisselwerking tussen aanleg en omgevingsfactoren kan bepalen in hoeverre iemand zich ontwikkelt tot een persoon met een redelijk gezonde persoonlijkheid of tot iemand met een bepaalde vorm van een persoonlijkheidsstoornis. Iemand die nogal ingehouden, verlegen is van nature en tijdens de gehele basisschoolperiode geplaagd wordt en geïsoleerd, zal daar mogelijk langdurige schadelijke gevolgen van ondervinden. Het is goed denkbaar dat zo iemand de neiging ontwikkelt lastige contacten en conflicten uit de weg te gaan en zich zo veel mogelijk in te houden uit angst voor afkeuring, trekken die passen bij de ontwijkende persoonlijkheidsstoornis.
Wat kun je zelf doen?
Meestal proberen mensen met persoonlijkheidsproblemen al van alles en ervaren ze het leven vaak als een zware strijd. Sommigen zeggen zelfs: het is meer óverleven dan leven! Het is dan ook moeilijk om tips te geven die je zelf even kunt toepassen en die ook tot snelle en ingrijpende veranderingen leiden.
Wat in ieder geval belangrijk is: erken dat je een probleem hebt! Dat is de eerste stap die gezet moet worden als je wilt veranderen.
Denk ook niet dat vooral anderen iets moeten doen. Probeer erover te praten met iemand die je vertrouwt en zoek eventueel samen naar een passende behandeling voor je problemen.
Verzamel informatie over wat er met je aan de hand zou kunnen zijn, in boeken of op websites. Gebruik deze informatie niet om zelf je diagnose te stellen, maar vooral om jezelf wat meer te gaan begrijpen en te erkennen dat het echt een probleem is. Ook dat je niet de enige bent met zo’n soort probleem.
Aangezien er zo veel verschillende vormen van persoonlijkheidsstoornissen bestaan, is het niet mogelijk om heel concrete adviezen te geven die toepasbaar zijn op alle soorten. Wat een nuttige tip kan zijn voor iemand met een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis (bijvoorbeeld: zeg maar gewoon eens wat je denkt), kan bij iemand met een borderlinestoornis juist onverstandig zijn (die zal bijvoorbeeld juist het advies krijgen eerst eens tot tien te tellen voor hij wat zegt).
Persoonlijkheidsstoornis en geloofsleven
Gezien de grote verschillen tussen de verschillende soorten persoonlijkheidsstoornissen, is het moeilijk in het algemeen iets te zeggen over de relatie met iemands geloofsleven. Wel is het zo dat mensen met een persoonlijkheidsstoornis vaak op een beperkte manier naar zichzelf en naar anderen kijken. Relaties worden ingekleurd op een manier die overeenkomt met het beeld dat ze hebben van zichzelf, anderen en de wereld om hen heen. Vaak is dan zichtbaar dat deze mensen op eenzelfde, ook beperkte manier naar God kijken en de Bijbel lezen. Een voorbeeld: iemand die heel veel moeite heeft met het vertrouwen van mensen, die er gewoonlijk van uitgaat dat de ander iets negatiefs met hem voorheeft, zal zich vaak ook nauwelijks kunnen voorstellen dat God hem gunstig gezind is.
Een andere kwestie is, dat mensen met een persoonlijkheidsstoornis vaker dan anderen last hebben van bijkomende psychische problemen, zoals depressiviteit. Een depressie heeft meestal een uitgesproken negatieve invloed op het geloofsleven. Zie hiervoor het dossier depressie.
Aangezien mensen met een persoonlijkheidsstoornis vaak moeite hebben met het aangaan en onderhouden van contacten, zal het voor hen vaak moeilijk zijn hun plek in de kerkelijke gemeente in te nemen. Dat is eigenlijk dubbel pijnlijk omdat juist zíj contacten, steun, begrip en liefde nodig hebben.
Van het pastoraat vraagt het een extra inzet (geduld, verdiepen in de problematiek) om mensen met persoonlijkheidsproblemen de begeleiding te bieden die zij nodig hebben.
Tips voor naastbetrokkenen
Mensen die nauw betrokken zijn (familie, partner, vrienden) op iemand met een persoonlijkheidsstoornis lopen vaak tegen allerlei problemen aan: de man of vrouw met een persoonlijkheidsstoornis kan zich enorm terugtrekken, soms bizar en niet te begrijpen gedrag vertonen, kan erg achterdochtig zijn, kan last hebben van onvoorspelbare en snel wisselende stemmingen etc. Soms wordt een heftig appèl gedaan op de omgeving. Mensen die om zo iemand heen staan kunnen zich soms gedwongen voelen zo veel mogelijk te geven waarom die ander vraagt: 'Ga nu niet weg, laat me niet in de steek! Ik voel me zo wanhopig en alleen. Ik ben bang dat ik mezelf wat aandoe…' Het is belangrijk een evenwicht te vinden tussen aan de ene kant echt betrokken zijn en aan de andere kant je eigen mogelijkheden en beperkingen kennen en soms een grens trekken ten behoeve van je eigen (psychische) gezondheid.
Schakel zonodig steun voor jezelf in als het meeleven met de ander je teveel kost. Wees je bewust van de rol die je hebt vanuit de relatie die je met die ander hebt. Dat is meestal niet de rol van hulpverlener, maar van gelijkwaardig gemeentelid bijvoorbeeld.
Het kan erg nuttig zijn informatie in te winnen over de persoonlijkheidsproblemen waar iemand last van heeft. Je begrijpt die ander dan wellicht beter en je weet dan ook beter wat je eventueel kunt adviseren.
Specifieke adviezen voor de omgang met mensen met de borderline persoonlijkheidsstoornis, kun je vinden in het dossier over borderline.
Zorgaanbod Eleos
Als problemen ten gevolge van iemands persoonlijkheid ernstig zijn zodat hij of zij op verschillende levensterreinen als het ware vastloopt en de persoon in kwestie is gemotiveerd daar wat aan te gaan doen, zijn er verschillende behandelingen mogelijk. Een vuistregel hierbij is: eerst proberen of de minst intensieve vorm van hulpverlening voldoende helpt en als dat niet het geval blijkt overstappen op een intensievere vorm. Men noemt dat stepped care.
Ook bij Eleos zijn zowel intensieve als minder intensieve vormen van hulpverlening mogelijk.
- Ambulante zorg. Middels gesprekken, bijvoorbeeld eens per twee weken, wordt gezocht naar andere, gezondere manieren om in het leven te staan. Er kan zo nodig worden gestreefd naar minder crisissituaties of gewerkt worden aan een betere dagstructuur. Soms wordt gekozen voor een individuele behandeling, soms ook voor een groepsbehandeling. Daarnaast kunnen er, wanneer dat nuttig of nodig lijkt relatiegesprekken of gezinsgesprekken worden georganiseerd.
- Dagklinische behandeling. Afhankelijk van het soort problemen, maar ook van de regio waarin men woont, wordt therapie aangeboden van één tot zes dagdelen per week. Deze behandeling duurt gewoonlijk negen maanden tot een jaar. De therapie kan zich bijvoorbeeld richten op daadwerkelijke verandering van bepaalde persoonlijkheidskenmerken of op het anders leren omgaan daarmee. Veel van de behandeling zal groepsgewijs plaatsvinden. Eleos biedt deze behandeling op locatie de fontein.
- Klinische behandeling. Op de locatie de fontein in Bosch en Duin is een afdeling waar mensen met persoonlijkheidsproblemen en –stoornissen kunnen worden behandeld gedurende circa een half jaar tot negen maanden. Er wordt gewerkt met de schematherapie, een behandelvorm die zich richt op het veranderen van vaste en niet helpende patronen in gedrag, denken en voelen die mensen in de loop van hun leven zich hebben aangeleerd.. Ook hier wordt veel gebruik gemaakt van groepstherapie.
OptiMent, onderdeel van Eleos organiseert regelmatig activiteiten voor mensen die te maken hebben met een persoonlijkheidsstoornis (bij zichzelf of een nabij familielid).
Links
- www.moeilijkemensen.nl
Een website met informatie voor cliënten en hulpverleners over persoonlijkheidsstoornissen.
- www.psyq.nl
Een site van Parnassia over psycho-medische vragen met apart dossier over persoonlijkheidsstoornissen.
- www.psychowijzer.nl
Informatie van het Fonds Psychische Gezondheid over uiteenlopende psychische problemen
Zie ook dossier borderline.
